The River Thames Guide

Historia Tamizy

Poznaj historię Tamizy — nadrzeczne osady, królewskie pałace, handel, zanieczyszczenie i odrodzenie przyrody. Ilustrowany tekst Jeannette Briggs przedstawia górny bieg rzeki, historyczne miasta i Londyn.

Wybierz rozdział w historii Tamizy

  1. Wczesne osadnictwo i rzymski Londyn — rzeka jako szlak komunikacyjny i handlowy.
  2. Królewska rzeka — pałace i życie nad Tamizą.
  3. 1858: Wielki Smród — Parlament debatował nad zanieczyszczoną rzeką i jej oczyszczaniem. Przeczytaj współczesną debatę.
  4. Nowoczesna rzeka — ochrona przeciwpowodziowa i zmiana społeczności nadrzecznych. Zapoznaj się z przewodnikiem po barierze na Tamizie Agencji Środowiska.

Odwiedź miejsca, które kryją się za tą historią

Nasi przewodnicy miejscy przybliżają lokalną historię, informacje turystyczne i istotne doświadczenia. Przed wyruszeniem w specjalną podróż sprawdź bilety i ustalenia dotyczące otwarcia.

Mapa Tamizy

Zbadane i napisane przez Jeannette Briggs

Górna rzeka


 

Tamiza ma coś dla każdego!  Jeśli lubisz spokój i naturalne piękno, to łagodne i odległe odcinki Górnej Tamizy od jej źródeł do Lechlade będą dla Ciebie odpowiednie.
Od Lechlade do Eynsford rzeka jest pełna nieoczekiwanych widoków i rozkoszy, takich jak zimorodki i wydry, rodziny kaczek odbywających pierwszą lekcję pływania przez rzekę lub widok krów stojących w rzece z delikatnie machającymi ogonami. Ten piękny obszar Anglii graniczy z Cotswolds.

Tamiza przy New Bridge 
Tamiza przy New Bridge

Zdjęcie: Jeannette Briggs

W Oksfordzie rzeka zdaje się nabierać szybszego tempa.  Można tu wybrać się na rejs, wynająć łódkę lub łódź motorową albo po prostu usiąść w jednym z wielu nadrzecznych pubów i obserwować trenujących wioślarzy ze znanych na całym świecie uniwersyteckich klubów wioślarskich.

Rzeka Środkowa

Od Oksfordu w dół Tamizy wije się przez piękne wiejskie rejony i historyczne osady, z ogromną i niemal niewyczerpaną różnorodnością miejsc do odwiedzenia.  Jeden z nich – Marlow – jest na przykład perełką gruzińskiej architektury.

Kamera Radcliffe w Oksfordzie
Radcliffe Camera Oxford – zbudowana według projektu Jamesa Gibba w 1737 roku

Dla energicznych piechurów jest Ścieżka Tamizy, która rozciąga się od źródła rzeki w Thames Head w Cotswolds aż do bariery Tamizy w Woolwich. Alternatywnie możesz doświadczyć magicznego doświadczenia bycia nad samą rzeką. Będziesz zaskoczony – tak jak ja – jak odmienne będzie Twoje doświadczenie rzeki, gdy znajdziesz się na pokładzie łodzi, a nie stojąc na brzegu! 

Słoneczny dzień nad Tamizą
Słoneczny dzień nad Tamizą
Zdjęcie: Jeannette Briggs
Zimowy dzień nad Tamizą w Marlow
Zimowy dzień nad Tamizą w Marlow
Zdjęcie: John Olney

Łodzie pasażerskie można je znaleźć w wielu miastach na tym odcinku rzeki, w tym w Oksfordzie, Abingdon, Reading, Henley, Maidenhead, Windsor, Hampton Court i Kingston.


Brzeg rzeki Maidenhead
Nad rzeką Maidenhead
Zdjęcie: Simon Worsfold

Nie brakuje miejsc historycznych o fascynującym zainteresowaniu, od maleńkich wiosek, takich jak Mapledurham z działającym wiatrakiem, po wspaniałe zamki i pałace królewskie w Windsorze i Hampton Court.


Pałac Hampton Court
Zdjęcie Hampton Court dzięki uprzejmości Stephena Worsfolda

Lower River i Londyn

Poniżej Teddington (pochodna miasta końca przypływu!) Tamiza zmienia swój rytm. Choć Tamiza znajduje się nadal prawie 60 mil od Southend i Morza Północnego, w jej pobliżu występują pływy. Dwa razy dziennie rzeka wypływa z powrotem do źródła, gdy morze wznosi się do ujścia. Wraz z opadającym przypływem odsłonięty zostaje brzeg Tamizy. – nieco zaniedbana część rzeki, w której błoto i żwir skrywają fascynujące wskazówki dotyczące bogatej przeszłości wielkiego miasta Londynu.  Tamiza wielokrotnie zmienia charakter, przepływając przez stolicę kraju. Podmiejskie ogrody i zielone otwarte przestrzenie okazałych parków sąsiadują z georgiańskimi rezydencjami i nowymi luksusowymi domami nad rzeką zbudowanymi na dawnych terenach przemysłowych oraz ogromnymi blokami apartamentów, z których roztacza się widok na rzekę.  Łodzie pasażerskie płynące w górę rzeki z Westminster zatrzymują się w Richmond, Kew i Putney w drodze do Kingston i Hampton Court.

Most Westminsterski i London Eye
Most Westminster i London Eye dzięki uprzejmości Stephena Worsfolda

W centrum Londynu można znaleźć szeroki wybór łodzi pasażerskich kursujących po nabrzeżach między Westminster a barierą na Tamizie w Woolwich. Każdy odcinek rzeki ma swoją historię do opowiedzenia z dawnych czasów. Pałace, doki, katedry i kościoły, wspaniałe mosty, teatry i muzea oraz ogromne nowe drapacze chmur ze szklanymi fasadami – wszystko to przyciąga uwagę. Tutaj możesz spędzić wiele szczęśliwych dni, odkrywając bogatą przeszłość miasta, pływając łodzią lub pieszo.  Samuel Boswell zanotował, że dr Johnson, autor pierwszego słownika języka angielskiego, powiedział kiedyś: „Kiedy jest się zmęczonym Londynem, jest się zmęczonym samym życiem, bo w Londynie jest wszystko, na co życie pozwala…”.

Punkt orientacyjny rzeki Tamizy
Katedra św. Pawła – arcydzieło Sir Christophera Wrena
Stephena Worsfolda


W tej części Tamizy znajdują się tak znane na całym świecie i kultowe obrazy, jak Big Ben, Parlament, Katedra św. Pawła, Most Londyński i Tower of London

Budynki parlamentu od strony południowego brzegu

Budynki parlamentu widziane z South Bank – dzięki uprzejmości Stephena Worsfolda

Most Blackfriars i katedra św. Pawła
Most Blackfriars i katedra św. Pawła
Tower of London to kolejny słynny budynek widoczny z rzeki. Ma ponad 1000 lat historii i wiele rozlewu krwi i nędzy w swoim długim życiu.  Jednak niektórzy mieszkańcy Wieży cieszą się życiem i są otoczeni bardzo troskliwą opieką.  Są to duże, czarne ptaki zwane Krukami, trzymane w Wieży ze względu na starą legendę. Jeśli kruki kiedykolwiek opuszczą Wieżę, „wtedy Tower of London i królestwo upadnie”. Nie trzeba dodawać, że są bardzo zadbane i cieszą się popularnością wśród milionów odwiedzających je codziennie.  Strażnik Yeoman (zwany Władcą Kruków) powiedział mi kiedyś, że krukom również usuwa się jedno lub dwa lotki, aby zniechęcić je do prób opuszczenia...”.

Kruki w Tower of London
Zdjęcie przedstawiające dwa kruki na ławce w parku – zdjęcie dzięki uprzejmości Jeannette Briggs

Za mostem Tower Bridge Tamiza rozszerza się, nieubłaganie płynąc w dół do Deptford i Greenwich, dwóch miast bogatych w tradycję marynarki wojennej i historię morską. Prawie wszystkie działające tu nabrzeża zostały przekształcone w luksusowe mieszkania, a obok znajduje się ogromny konglomerat drapaczy chmur w Docklands znany jako Canary Wharf.
 


Stara Królewska Szkoła Marynarki Wojennej w Greenwich
Bliźniacze wieże dawnego Royal Naval College Greenwich – fot. Stephen Worsfold

Nieco dalej w dół rzeki od Greenwich mija się gigantyczną kopułę O2 na półwyspie Greenwich i kieruje się do bariery na Tamizie, której błyszczące obudowy (przypominające moim zdaniem Operę w Sydney) stanowią odpowiednią bramę do morza.
Kesony bariery Tamizy

   Kesony ze stali nierdzewnej Thames Barrier - fot. SW

Bariera na Tamizie

Bariera i park na Tamizie - fot. Simon Worsfold

Tamiza to płynna historia


Wielu kluczowych graczy w historii Anglii mieszkało nad Tamizą lub w jej pobliżu.  W 1929 r. poseł John Burns opisał Tamizę jako „historię cieczy”. Prawdziwy cytat brzmiał: „Święty Wawrzyniec to woda, Mississippi to błotnista woda, ALE Tamiza to płynna historia”. To, co następuje, to tylko wskazówka na temat bogactwa historii, która jest tutaj dostępna dla ciekawskiego gościa do odkrycia.

Powrót do epoki lodowcowej


Historia Tamizy sięga ponad 30 milionów lat temu, kiedy rzeka była niegdyś dopływem Renu, ponieważ Wielka Brytania nie była wyspą.  Podczas Wielkiej Epoki Lodowcowej 10 000 lat temu Tamiza zmieniła swój bieg i przedarła się przez wzgórza Chiltern w miejscu, które obecnie nazywamy Przełęczą Goringa. Tamiza była wówczas 10 razy większa od obecnej wielkości i była szybko płynącą rzeką o dużej energii, napędzaną topniejącymi pokrywami lodowymi. Ten szybki postęp uległ spowolnieniu i 3000 lat temu rzeka tad ustabilizowała się i przyjęła swój znajomy, meandrujący wzór, który – z kilkoma wyjątkami – znamy dzisiaj.

Runnymede nad Tamizą
Tamiza w pobliżu Runnymead – zdjęcie dzięki uprzejmości National Trust i wykorzystane za uprzejmą zgodą

Pierwsi osadnicy i najeźdźcy

Wraz ze wzrostem znaczenia Tamizy kolejni osadnicy budowali zamki i forty, aby chronić swój dobytek wzdłuż rzeki.  Rzymskie miasto Dorchester szczyciło się rozległymi fortyfikacjami wojskowymi i – oczywiście – to Rzymianie zbudowali mury miejskie wokół swojego nowego miasta Londinium oraz fort na miejscu dzisiejszej Tower of London.

Biała Wieża w Tower of London
Zdjęcie Tower of London – zdjęcie dzięki uprzejmości Jeannette Briggs

 Później to Anglosasi zbudowali umocnienia u ujścia Tamizy na brzegach Essex i Kent.

Sznur Pereł

Brzegi Tamizy stały się ulubionym miejscem wszelkiego rodzaju budynków, od opactw klasztornych po wspaniałe pałace. Ogromna liczba słynnych budynków wzdłuż Tamizy dała podstawę do opisu rzeki jako „sznurka” łączącego szereg „pereł”. Wiele z nich można zwiedzać do dziś.

W roku 597 św. Augustyn wprowadził chrześcijaństwo do Wielkiej Brytanii. Wikingowie zasymilowali się w pokojowo nastawione społeczeństwo, a nad rzeką założono klasztory w Chertsey i Abingdon, a także ogromne opactwo w Dorchester. W Londynie król Kanut wybudował swój pałac na miejscu zajmowanym obecnie przez Parlament (stąd jego stara nazwa Pałac Westminsterski). Kolejny król, Edward Wyznawca, był odpowiedzialny za budowę Opactwa Westminsterskiego, obok Pałacu Westminsterskiego. Świątobliwy król Edward został pochowany przez pogrążonych w żałobie mnichów przed głównym ołtarzem swego opactwa, kiedy zmarł w styczniu 1066 r., i to właśnie do opactwa w Boże Narodzenie 1066 r. Wilhelm Zdobywca pojechał na koronację na króla kraju, który właśnie podbił po bitwie pod Hastings.

Historyczna scena nad rzeką Tamizą

Inwazja Normanów i zagraniczna dominacja Anglików



Kiedy król Wilhelm stoczył walkę i zdobył całkowitą kontrolę nad strategiczną doliną Tamizy, rozpoczął inwazję na resztę Anglii. Aby ułatwić ujarzmienie niechętnych nowych poddanych, zbudował ich wiele zamki, w tym w Wallingford, Rochester i Windsor. Windsor jest obecnie największym zamieszkałym zamkiem na świecie.

Wilhelm Zdobywca rozpoczął także budowę Tower of London, surowej fortecy zbudowanej w celu ochrony dostępu do Basenu Londyńskiego i przeznaczonej dla kolejnych monarchów jako więzienie państwowe oraz miejsce tortur i egzekucji. Zamki nad Tamizą strzegły strategicznych przejść granicznych i umożliwiały królowi utrzymywanie silnych garnizonów rycerzy i wojowników w górę i w dół doliny Tamizy, gotowych do wyprawy i bicia miejscowych, gdy tylko okazali oznaki buntu przeciwko surowym rządom Normanów. Następni byli poborcy podatkowi, goniący mieszkańców wsi i rolników w górę i w dół doliny Tamizy za pieniądze uznane za należne królowi po ocenie posiadłości i zapisaniu ich w słynnej księdze Williama Domesday.

W końcu nawet wielcy normańscy panowie dworów byli rozczarowani systemem feudalnym i sposobem, w jaki ich posiadłości były tak wysokie podatki. W roku 1215 zmusili króla Jana do podpisania Magna Carta („Wielkiej Karty”) na wyspie na Tamizie w Runnymede. Przyznało im to, między innymi, prawo do żeglugi zgodnie z klauzulą ​​23 Karty.

Pomnik Amerykańskiej Izby Adwokackiej w Runnymede
Pomnik Runnymede’a Amerykańskiej Izby Adwokackiej – zdjęcie dzięki uprzejmości The National Trust

Średniowiecze - średniowieczni królowie i Tamiza

Po podpisaniu Magna Carta w średniowieczu rozwinęła się stabilność polityczna (a tym samym wzrost dobrobytu), co doprowadziło do wzrostu handlu w górę i w dół doliny Tamizy. Miasta targowe, takie jak Henleya, Lechlade i Czytanie wychował się nad rzeką. Wełna była oczywiście towarem szczególnie cennym, a na terenach w pobliżu Tamizy wypasano ogromne stada owiec. Wełna angielska była szczególnie ceniona w Europie, a pieniądze zebrane ze sprzedaży wełny często przeznaczano na budowę kościołów i domów w pobliżu Tamizy.

Tudorowie i Stuartowie

W okresie od 1485 do 1703 roku Tamiza była prawdopodobnie widziana w jej największej okazałości. Królowie i królowe tamtych czasów kochali rzekę i mieszkali w swoich pięknych nadrzecznych pałacach w Hampton Court, Kew, Richmond, Whitehall i Greenwich.

Wszystkie zostały zbudowane w tym okresie i świadczą o niesamowitych umiejętnościach architektów i rzemieślników pracujących nad budynkami. Król Henryk VIII kochał swoje pałace w Greenwich i Richmond, ale kiedy zobaczył małą kwaterę kardynała Wolsleya w Hamptona Courta nie spoczął, dopóki „namówił” Wolsleya, aby mu go „dał”. Królową Elżbietę też pokochałam Greenwich i Richmond, i Richmondi to właśnie w Pałacu Richmond w roku 1603 zmarła. Jej ciało przewieziono w dół rzeki do Westminster na pogrzeb na wspaniałej czarnej barce – poeta William Campden opisuje tę scenę w następujący sposób:

„Królowa została przywieziona drogą wodną do Whitehall. Przy każdym uderzeniu wioseł płynęły łzy”.

Most Windsor, zamek i łabędzie
Zdjęcie zamku Windsor Bridge – zdjęcie dzięki uprzejmości Jeannette Briggs

Mniej romantyczna była ostatnia podróż Henryka VIII z Londynu do Londynu Windsor – miał zostać pochowany w tamtejszej kaplicy św. Jerzego. W trakcie swego panowania Henryk kasował klasztory i wypędzał mnichów i mniszki z ich budynków. Pieniądze zebrane w ramach tej akcji zażądał dla siebie, rozdzielając łupy pomiędzy swoich dworzan i faworytów. Podczas nocnego postoju między Londynem a Windsorem jego barka zacumowała w Syon House w Isleworth. Jego trumna nagle pękła i znaleziono psy liżące jego szczątki. Wypełniło to proroctwo wygłoszone przez pewnego zakonnika w czasie, gdy Henryk VIII rościł sobie prawo do dawnego klasztoru.

Pałac Kew
Pałac Kew – zdjęcie: J. Briggs

Za panowania królów Stuartów Hamptona Courta i Kew Palace, a do upiększenia wspaniałych fasad, które wciąż można zobaczyć z rzeki, zatrudniono tak znanych architektów, jak Sir Christopher Wren. Królowi Wilhelmowi i jego królowej Marii szczególnie podobał się widok na Tamizę z Hampton Court i kazał założyć wspaniałe, formalne ogrody, aby mogli zachować ten widok. 

Wiek XVI i XVII – wojna i handel

W wielkim londyńskim City (link) rozrosły się osady, które wspierały przemysł stoczniowy, co było konsekwencją rozwoju potęgi morskiej i światowego handlu. Henryk VIII założył Stocznię Królewską w Deptford, a nabrzeża Londynu były zatłoczone statkami morskimi. Wojny z Hiszpanią i Francją zajęły lokalnych stoczniowców, podobnie jak wielkie podróże badawcze. Sir Francis Drake został pasowany na rycerza w Deptford przez królową Elżbietę I po swojej podróży dookoła świata, a sir Walter Raleigh wypłynął stąd w 1589 roku, aby stać się plagą hiszpańskiej marynarki wojennej i odkryć rośliny ziemniaków i tytoniu w Nowym Świecie.



Fort Tilbury
Tilbury Fort – zdjęcie dzięki uprzejmości Biblioteki Fotografii English Heritage i reprodukowane za uprzejmą zgodą

Królowie Tudorów byli odpowiedzialni za budowę fortu Tilbury nad brzegiem Tamizy w odpowiedzi na groźbę inwazji, który można zwiedzać do dziś. Królowa Elżbieta słynęła z podróży do Tilbury Fort, aby dokonać przeglądu swoich żołnierzy i wygłosić przemówienie o tym, że „jestem słabą i wątłą kobietą, ale mam serce i żołądek króla, a także króla Anglii, i mam okropną pogardę, że Hiszpania będzie próbowała podbić Anglię”. Kolejne forty wzdłuż Tamizy powstały w czasie wojen napoleońskich. Fort Tilbury, podobnie jak wiele innych historycznych skarbów w Englnad, jest pod opieką English Heritage - odwiedź www.english-heritage.org.uk aby uzyskać więcej szczegółów.

Handel nadal kwitł, nie tylko z Europą, ale także z nowo odkrytymi krainami na innych kontynentach. Londyn zmonopolizował połowę krajowego handlu. Pomiędzy London Bridge a Tower of London utworzono nabrzeża do obsługi ładunków i pobierania opłat celnych. Ponieważ populacja Londynu znacznie wzrosła, należało ją nakarmić, co doprowadziło do rozrostu miast i wiosek w górę i w dół doliny Tamizy, aby nadążyć za zapotrzebowaniem na podstawowe artykuły codziennego użytku, takie jak chleb i mleko, mięso i warzywa. Barki pływały codziennie z Oksfordu do Londynu, przewożąc drewno i wełnę, żywność i zwierzęta gospodarskie. Drewno służyło do budowy statków handlowych i wojennych. W dole Tamizy pływały barki płynące do Londynu od strony morza, wyładowane kamieniem portlandzkim, do odbudowy Londynu po wielkim pożarze w 1666 roku. Katedra św. Pawła i wiele innych kościołów w Wren jest tego dowodem. Odwiedź www.stpauls.co.uk.

Kopuła katedry św. Pawła
Kopuła św. Pawła - fot. SW 

Konkursy rzeczne i wydarzenia

Festiwal Tamizy burmistrza
Festiwal Tamizy burmistrza
Łodzie na festiwalu burmistrza Tamizy
Łodzie na festiwalu burmistrza Tamizy

Jednak życie londyńczyków to nie tylko „wojna” i „praca”! W XVII i XVIII wieku, podczas ostrych zimowych mrozów, nad Tamizą odbywały się Jarmarki Mroźne, podczas których pieczono woły, grały grupy muzyków, stragany sprzedawały różnorodne popularne nowości i potrawy, takie jak paszteciki z baraniny (prekursor naszych pasztetów mielonych), rozrywki na wesołym miasteczku i występy zwierząt. Ostatni jarmark na Tamizie odbył się w lutym 1814 r. W 1831 r. wymieniono stary most londyński i – wraz z usunięciem „szpaków”, czyli pomostów, na których opierał się stary most – rzeka nie zwalniała już na tyle, aby zamarzła na tyle, aby wspierać wydarzenia publiczne. Nawigacja uległa jednak znacznej poprawie przez cały rok, a lód nie uniemożliwiał już kapitanom łodzi poruszania się w górę i w dół rzeki. Wcześniej byli zmuszeni pozostać przy swoich cennych ładunkach, ponieważ nie mogli sobie pozwolić na pozostawienie ich bez opieki w celu znalezienia innej pracy podczas mrozów.

Tamiza zapewniła także jedne z najwspanialszych „pokazów” jakie można zobaczyć na wodzie. W roku 1422 przedstawienie burmistrza wypłynęło do wody. Barki uczestniczące w akcji firm City Livery stawały się coraz bardziej ozdobne. Barki były pokryte złotem, a niektóre miały wiosła ze srebra. W XVII wieku procesja burmistrza obejmowała przedstawienia teatralne i widowiska. Jednak dobiegły one końca w 1856 roku, kiedy to rzeka była przepełniona statkami parowymi i straszliwie zanieczyszczona…..

Był to aktor, który ustanowił jedną z najtrwalszych tradycji Tamizy. W roku 1715 Thomas Doggett był tak wdzięczny miejscowemu wodniakowi za jego wysiłki, aby przewieźć go do domu w złą noc, ciągnąc pod prąd, że zorganizował wyścigi wioślarskie dla zawodowych żeglarzy. Zwycięzca otrzymuje nagrodę pieniężną, a także upragniony szkarłatny płaszcz i odznakę wykonaną ze srebra – stąd nazwa rasy „Płaszcz i odznaka Doggetta”. Wyścigi nadal odbywają się 1 sierpnia każdego roku, kiedy zawodowi wodniacy wiosłują z London Bridge do Chelsea.

Wiek XVIII – rozkwit i konkurencja

W XVIII wieku nastąpił ogromny rozwój handlu, a Londyn stał się najbardziej ruchliwym portem świata, obsługującym towary z całych ogromnych obszarów Imperium Brytyjskiego. Budowa londyńskich doków zaczęła radzić sobie ze wzrostem handlu.

W górze rzeki sytuacja była taka sama – Reading otrzymało 95% swoich towarów drogą rzeczną. Budowa dróg płatnych w połowie XVIII wieku zaczęła przyciągać ruch pasażerski z dala od Tamizy. Rewolucja przemysłowa doprowadziła pod koniec stulecia do szybkiej rozbudowy systemu kanałów, który połączył południową Anglię i Tamizę z przemysłową Północą i Midlands. Dało to szybki rozwój miast i osad na skrzyżowaniu kanałów z Tamizą, np. w Brentford i Limehouse. (patrz rozdział poświęcony Tamizie i połączeniu kanałów). Te nowe osady potrzebowały dostaw żywności i łatwo psujących się towarów, które również były przewożone w górę i w dół Tamizy.

Narodowe Muzeum Morskie w Greenwich
Zdjęcie Narodowego Muzeum Morskiego   – zdjęcie dzięki uprzejmości Jeannette Briggs

W Royal Docks w Deptford przeprowadzono renowację takich statków, jak słynne statki Kapitana Cooka, HMS Endeavour, Revolution i Discovery. Pierwotnie były to statki węglowe z Whitby i zostały specjalnie wyposażone, przygotowane na zdumiewające podróże odkrywcze kapitana Cooka dookoła świata i na Pacyfiku w latach 1759–1778. W następstwie tego i innych rejsów tak znanych żeglarzy, jak kapitan William Bligh i kapitan George Vancouver handel wzrósł w bezprecedensowym tempie i położono podwaliny pod to, co stało się Imperium Brytyjskim (a później Wspólnotą Narodów).
 

Wiek XIX – epoka wiktoriańska i Tamiza

Port w Londynie www.portoflondon.co.uk stał się centralnym punktem handlowym ogromnego Imperium Brytyjskiego. Zbudowano więcej doków w obliczu intensywnej konkurencji ze strony nabrzeży nadrzecznych, które budowały ogromne magazyny w dół rzeki od Tower Bridge. (W większości tych magazynów mieszczą się obecnie apartamenty nad rzeką i centra handlowe.)

Tower Bridge i HMS Belfast
Tower Bridge i Basen Londyński – fot. SW

Handel rzekami i kanałami rozwinął się pomimo konkurencji ze strony nowej sieci kolejowej. Okazało się jednak, że miasta wyposażone w kolej szybko się rozrastały, a te bez kolei nie. Był to czas przemian i zmian, kiedy na rzece pojawiały się statki towarowe o napędzie parowym obok tradycyjnych barek żaglowych i lichtówek na Tamizie. Była to także era inżynierii wyobraźni. Wzdłuż rzeki można znaleźć dowody wpływu wielkich wiktoriańskich inżynierów. Nasypy w Londynie zapewniają dopływ wody do domów oraz kanały ściekowe i chronią Londyn przed powodzią.

Wielki Smród

Niektóre wiktoriańskie projekty miały bardzo dalekosiężny i poważny wpływ na środowisko – powszechne wprowadzenie toalety spłukującej, w której ścieki odprowadzały się bezpośrednio do Tamizy, zamieniło rzekę w jeden ogromny, otwarty, śmierdzący kanał. Umarł niegdyś kwitnący przemysł rybny, podobnie jak tysiące londyńczyków, czyli cholera, ponieważ ich główne źródło wody zostało zanieczyszczone. Nic jednak nie zrobiono, aż do szczególnie gorącego lata, które sprawiło, że życie w pobliżu Tamizy stało się nie do zniesienia. Opary z rzeki przedostawały się do zakamarków gmachów parlamentu i sprawiały, że praca w nich była nie do zniesienia. Posłowie w końcu zdecydowali, że trzeba coś zrobić….

W roku 1864 Sir Joseph Bazalgette zaplanował położenie dwóch ogromnych kanałów ściekowych wzdłuż Tamizy, aby zbierać i odprowadzać ścieki w dół rzeki do Beckton i Crossness. Tutaj utworzono oczyszczalnie ścieków, które zajmowały się oczyszczaniem ścieków. W tym samym czasie zainstalowano linię metropolitalną, a na jej szczycie zbudowano Nabrzeża Wiktorii, zmniejszając szerokość Tamizy oraz poprawiając głębokość i prędkość przepływu rzeki.

Przepompownia Crossness
Przepompownia Crossness Bexley – zdjęcie dzięki uprzejmości London Borough of Bexley

Rzeka Śmierci

Tamiza przepływa przez południową Anglię szeroką, nisko położoną doliną – równiną zalewową. Przez stulecia Tamiza wystąpiła z brzegów, zalewając nadbrzeżne osady, powodując śmierć i zniszczenie. Ponieważ nieruchomości położone nad rzeką zawsze były popularne, ludzie często ignorowali wnioski z przeszłości i nadal budowali na bardzo pożądanych terenach zalewowych Tamizy. Wysokie wały i plany łagodzenia skutków powodzi są częścią ciągłej walki człowieka z Naturą. Wielkie zagrożenie dla Londynu pochodzi ze strony morza.

W historii przypływy i silne wiatry spychały morze w górę ujścia rzeki, zalewając nisko położone obszary. Zapisano, że w roku 1816 ludzie wiosłowali w Wielkiej Sali Pałacu Westminsterskiego, której podłoga była pokryta martwymi i umierającymi rybami. Gdy wody powodziowe opadły, Wiktorianie uznali, że budowa wałów ochroni przed powodzią. Jednakże, jak już wspomniano, spowodowało to zwężenie rzeki i zwiększenie jej głębokości, przez co z biegiem lat konieczne było podnoszenie murów jeszcze wyżej. Tamiza jest obecnie o 3 metry głębsza niż 300 lat temu.



Łódź ratunkowa na Tamizie
Łódź ratunkowa na Tamizie

Obawy związane z powodzią doprowadziły do zaprojektowania i budowy bariery na Tamizie w 1982 roku. Jest to wspaniałe i piękne osiągnięcie inżynierii, które warto odwiedzić – obudowa mechanizmu podnoszącego jest pokryta płytkami ze stali nierdzewnej, które mienią się w słońcu. Bariery są podnoszone kilka razy w roku, aby zapewnić ich nienaganny stan techniczny. 

Regaty Henley Royal Regatta odbywają się każdego lata 



Henley nad Tamizą

Latem rzeka wypełniła się małymi łódkami. Szczególnie wioślarstwo stało się niezwykle popularną rozrywką, a liczba klubów wzrosła. Regaty stały się imprezą coroczną. Słynne na całym świecie regaty w Henley pochodzą z 1839 roku i nadal odbywają się co roku w Henley na przełomie czerwca i lipca. W roku 1829 uczelnie w Cambridge rzuciły wyzwanie uczelniom w Oksfordzie i doszło do wyścigu wioślarskiego pomiędzy obydwoma uniwersytetami – i tak rozpoczął się najsłynniejszy wyścig wioślarski na świecie. Wyścigi łodzi w Oksfordzie i Cambridge są obecnie ulubionymi wyścigami wioślarzy narodu. Odbywają się pod koniec marca lub na początku kwietnia na trasie między Putney i Mortlake, jak co roku od 1845 r., z wyjątkiem lat wojny.łodzie do wynajęcia.W czasach wiktoriańskich nastąpił gwałtowny wzrost zainteresowania Tamizą jako sposobem spędzania wolnego czasu, a wiele współczesnych zajęć na rzece zaczęło się właśnie w tej epoce. Nowa kolej, która docierała do miast nad rzeką, takich jak Reading, Oksford i Windsor, zapewniła popularną opcję „wycieczki” dla zwykłych ludzi, których było na to stać. Powstały firmy produkujące łodzie wiosłowe
 

Rzeka przyjemności

Inne rasy rzeczne wyrosły w wyniku ciągłego zainteresowania Tamizą jako miejscem wypoczynku. Pływanie na Oksford było jednym z nich, podobnie jak żeglarstwo i kajakarstwo. Pierwszymi kajakami używanymi na Tamizie były „ziemianki” z czasów prehistorycznych, zbudowane przez naszych przodków, aby mogli łowić ryby na rzece. Wczesne przykłady ziemianek znaleziono w korycie rzeki, a jeden z przykładów znajduje się w Muzeum Londynu. W tym okresie rozpoczęły się także długodystansowe wyścigi kajakowe z Devizes do Westminster Bridge.

Zdjęcie historyczne Tamizy

Zdjęcie - Stephen Worsfold

Rejs na rzece dla przyjemności prywatnej rozwinęło się także w epoce wiktoriańskiej. Można przywołać kultowy obraz przedstawiający łodzie rekreacyjne w Boulters Lock niedaleko Maidenhead, pełen dobrze ubranych wiktoriańskich pań i panów w słomianych marynarkach i marynarkach w paski. Obecnie dostępne są rejsy w górę i w dół Tamizy, czarterowanymi statkami i łodziami pasażerskimi, a także łodziami z własnym napędem dla bardziej odważnych.

Wiek XX i ogromne zmiany

W XX wieku nastąpił ogromny spadek wykorzystania Tamizy do celów handlowych, zwłaszcza w rejonie portu londyńskiego. Połączenie czynników, w tym pojawienie się kontenerowców wymagających kotwiczenia na głębokich wodach, doprowadziło do zamknięcia londyńskich doków. Wyspa Psów i Królewskie Doki już nigdy nie miały być takie same. Ze względu na rozwój konteneryzacji w Tilbury zbudowano nowe doki do obsługi samochodów ciężarowych i kontenerów przybywających z całego świata, a nacisk na handel i Tamizę przesunięto w dół rzeki od samego Londynu.

Handel spadł również na górnej części Tamizy, głównie z powodu transportu towarów drogą. Wiele starszych osób pamięta handel na rzece w Wandsworth i Lambeth aż do lat sześćdziesiątych XX wieku. W ten sposób transportowano węgiel dla remiz strażackich. Od tego czasu nastąpił bezprecedensowy wzrost programów budowlanych, które zmieniły charakter obszarów nadrzecznych Londynu z zastosowań przemysłowych na mieszkalne. Posiadanie mieszkania nad rzeką z widokiem na rzekę jest obecnie cenionym (i kosztownym) marzeniem.

Mieszkania nad rzeką nad Tamizą
Zdjęcie: spacer nad rzeką – zdjęcie dzięki uprzejmości Stephena Worsfolda

Podróż nową koleją Docklands Light Railway zabierze Cię do obszaru Isle of Dogs Docklands, który zmienił się nie do poznania w ciągu ostatnich 25 lat. Luksusowe mieszkania otoczone ogromnymi drapaczami chmur i szklanymi ścianami w okolicy Canary Wharf, obok sklepów, restauracji i winiarni. Tam, gdzie niegdyś zajęci dokerzy zmagali się z ciężkimi, śmierdzącymi ładunkami, obecnie elegancko ubrani pracownicy miejscy, bankierzy i menedżerowie ds. inwestycji pędzą na spotkania po kładkach zbudowanych nad drogami wodnymi lub tłoczą się w niezliczonej liczbie sklepów, które rozrosły się na niższych poziomach ogromnych wież.


 

Posiadłość nad rzeką w Newham

Nowa nieruchomość w Newham by the River - fot. David Auckland

Kładka w Docklands
Kładka Docklands - fot. SW
 
Aby pamięć o tym, jak kiedyś wyglądały doki, nie została stracona na zawsze, Muzeum Londynu zbudowało niedawno w starym magazynie w Canary Wharf nowe, pomysłowe muzeum, które daje ekscytujący obraz życia w Docklands. Nazywa się „Muzeum Docklands”. Co ciekawe, obecnie rośnie zainteresowanie rewitalizacją rzeki jako środka transportu towarów wielkogabarytowych (np. odpadów z gospodarstw domowych) w sposób przyjazny dla środowiska.

Muzeum w Docklands
Muzeum w Docklands – zdjęcie dzięki uprzejmości Muzeum Docklands
 

Dalsze alternatywne wykorzystanie obszaru Docklands nastąpiło wraz z budową lotniska London City Airport, które jest obecnie połączone koleją Docklands Light Railway z City of London. Zajęcia rekreacyjne również rozwinęły się w samych dokach. W centrum wystawowym ExCeL, położonym w jednym z doków, co roku w styczniu odbywają się Międzynarodowe Targi Łodzi, podczas których spotykają się kluby i stowarzyszenia zajmujące się sportami wodnymi, aby zachęcić do korzystania z doków do żeglowania, pływania kajakiem i tak dalej. W tej okolicy powstały także hotele, które obsługują spotkania biznesowe, wesela i weekendowe wypady.

Tamizę wykorzystano także w nowy sposób poprzez wprowadzenie regularnych połączeń łodzią między przystaniami w Docklands a centrum Londynu. Kiedy w 2005 r. w Londynie doszło do zamachów bombowych, usługi transportu łodziami po Tamizie nadal kursowały. Turystyka odegrała ogromną rolę w korzystaniu z rzeki podczas wycieczek łodzią w górę i w dół Tamizy w Londynie, a rejs po rzece, któremu towarzyszy bieżący komentarz jednego z doświadczonych pilotów łodzi na temat historii, którą masz przed sobą, jest „obowiązkową koniecznością” dla większości turystów odwiedzających Londyn. Wprowadzono również usługę transportu łodzią Tate do Tate szybkim katamaranem w celu transportu osób między Tate Galley na Millbank a galerią Tate Modern w Bankside. Tate Modern sama w sobie jest historią sukcesu – dawniej ogromna elektrownia Bankside wydzielająca szkodliwe opary przez ponad 100 lat, została całkowicie odnowiona w roku 2000 i ponownie otwarta jako prezentacja najnowszej sztuki współczesnej. Połączony z północnym brzegiem Tamizy w St Pauls, kładką Milenijną, jest kolejnym przykładem ponownego wymyślenia się Tamizy (i jej budynków).

Odrodzenie rzeki — powrót życia

W pierwszej połowie XX wieku jakość wody w Tamizie uległa pogorszeniu. W raporcie z lat pięćdziesiątych XX wieku stwierdzono, że między Kew i Gravesend nie ma życia rybnego. Od 1960 r. podjęto zdecydowane wysiłki w celu oczyszczenia Tamizy w Londynie, w wyniku czego obecnie jest to jedna z najczystszych rzek na świecie.

Tamiza jesienią w Marlow

Tamiza jesienią w Marlow - fot. Jeannette Briggs

Wody wydają się raczej mętne, ale obecnie żyje w nich ponad 115 różnych gatunków ryb, co z kolei sprzyja rosnącej populacji ptaków, takich jak czaple i kormorany. Między Lechlade a Oksfordem widywano wydry, a łosoś pływa obecnie w górę Tamizy na tarło – pewny wskaźnik tego, jak czysta jest rzeka, ponieważ dzikie łososie są wybredne w stosunku do swojego środowiska. Tamiza jest oczywiście rzeką nizinną – jej krajobraz jest łagodny, a otaczające ją równiny zalewowe obejmują różnorodne lasy, łąki wodne i łąki, a także rozległe obszary słonych bagien u ujścia Tamizy. Wszystko to sprzyja rozprzestrzenianiu się dzikiej przyrody. Główne siedliska dzikich zwierząt znajdują się w samej rzece, na jej brzegu i na terenach zalewowych. Kontrasty występują pomiędzy siedliskami słodkowodnymi w Oxfordshire, zróżnicowanymi warunkami w centrum Londynu i równinami solnymi u ujścia Tamizy, które są siedliskiem ogromnej różnorodności ptaków.
 
Odłamek widziany z Tamizy

Odłamek rzeki – fot. Jeannette Briggs

Most Wieżowy z Odłamkiem

Most Tower Bridge od strony rzeki - fot. Jeannette Briggs

 

XXI wiek i przyszłość



Rozwój w dolinie Tamizy wciąż trwa. Ogromne bloki luksusowych apartamentów wyrastają wzdłuż brzegu rzeki, w dół miejsca zwanego obecnie „bramą Tamizy, pomiędzy barierą Tamizy a Tilbury, a zwłaszcza po obu brzegach rzeki, między Chiswick i Docklands w Londynie.

Tam, gdzie kiedyś znajdowała się stara elektrownia, fabryka, magazyn lub zbiornik na gaz, obecnie znajdują się modne, luksusowe apartamenty, które osiągają astronomiczne ceny, zwłaszcza jeśli są wyposażone w „widok na rzekę”. Dotyczy to zwłaszcza Londynu. Elektrownię Battersea wyłączono z eksploatacji w 1983 roku. Po renowacji otwarto ją dla publiczności 14 października 2022 roku, udostępniając sklepy, restauracje i obiekty rekreacyjne. Jest częścią większej dzielnicy obejmującej także mieszkania i miejsca pracy.


Elektrownia Battersea z nasypu
Elektrownia Battersea

Muzeum Firepower w Royal Arsenal w Woolwich otwarto w 2001 roku, a zamknięto w 2016 roku. Zbiory Royal Artillery przeniesiono do magazynów w Wiltshire, podczas gdy opracowywano plany nowego muzeum w pobliżu Larkhill.

W miejscu znanym jako Millennium Site w Greenwich, gdzie rzeka wije się ogromnym meandrem poza Royal Naval College w Greenwich, na miejscu starej brytyjskiej elektrowni gazowej zbudowano Millennium Dome (obecnie znaną jako O2 Dome). Wystawa Milenijna nie odniosła wielkiego sukcesu, ale Kopuła nadal stoi i stała się poniekąd ikoną. Był używany do niektórych dyscyplin sportowych podczas igrzysk olimpijskich.

Dalej w dół rzeki, w Gallions Reach, pustkowia Beckton zostały oczyszczone z pozostałości przemysłowych, takich jak złoża kadmu i azbest, i obecnie z dumą oferują sklepy, biura i mieszkania, miejsca do cumowania w nowej marinie i nowej wiosce studenckiej Uniwersytetu Wschodniego Londynu. Planowany w tym miejscu most Thames Gateway Bridge miał połączyć Beckton z Thamesmead. Burmistrz Londynu zrezygnował z tego projektu w 2008 r. W lipcu 2025 r. rząd zniósł ograniczenia planistyczne, które rezerwowały teren pod budowę mostu. Odrębną przeprawą jest tunel Silvertown, który łączy Silvertown z półwyspem Greenwich. Otwarto go 7 kwietnia 2025 r.


Centrum Handlowe Bluewater

Centrum handlowe Bluewater Dartford – zdjęcie dzięki uprzejmości Rady Miejskiej Dartford

Szybkie połączenie kolejowe łączące Paryż z resztą Europy i St Pancras w Londynie również przecina w tym miejscu Tamizę. Przechodzi obok obiektu olimpijskiego w Stratford. Ośrodki ludności po obu stronach Tamizy, takie jak Bexley, Gravesend, Dartford, Tilbury i Newham, również się rozwijają, oferując udogodnienia oraz połączenia drogowe i kolejowe, a także nowe obiekty handlowe, takie jak Lakeside w Tilbury i Bluewater w Dartford.


 Most Dartford nad Tamizą

Most Dartford i Tamiza – zdjęcie dzięki uprzejmości Rady Miejskiej Dartford

„Stary ojciec Tamiza płynie dalej........... W dół do Potężnego Morza!”

Możemy spojrzeć jeszcze dalej w przyszłość. Północny brzeg Tamizy aż do Stratford widział budowę obiektu olimpijskiego w roku 2012 – i możliwe jest, że w ciągu najbliższych sześciu lat na tym obszarze zajdzie więcej zmian niż przez całe ostatnie 2000 lat.

Kolejny przykład – jeśli był potrzebny – że Tamiza „płynie dalej” (cytując ze starej piosenki) „swobodna i swobodna, aż do potężnego morza” – rzeka Historii od przeszłości do przyszłości.



Kilka faktów o Tamizie:

1) Tamiza obejmuje ponad 80 wysp, od dużych bagien przy ujściach rzek Isle of Grain i Canvey Island po małe pokryte drzewami wysepki, takie jak Rose Isle w Oxfordshire

2) Podczas Wielkiego Smrodu w 1858 r. zanieczyszczenie Tamizy stało się tak duże, że trzeba było porzucić posiedzenia Izby Gmin.

3) Z Tamizy wydobywa się średnio jedno ciało tygodniowo.

4) Tamiza – gwiazda filmowa. Pościg łodzią po Tamizie to scena otwierająca film o Jamesie Bondzie Świat to za mało.

5) Tamiza przepływa przez 9 hrabstw: Wiltshire, Oxford, Gloucestershire, Berkshire, Buckingham, Surrey, Essex, Kent i Wielki Londyn.

6) Nad Tamizą pozostał tylko 1 działający młyn – Mapledurham Mill.

7) Na Tamizie znajdują się 44 śluzy umożliwiające żeglugę.

8) Tamiza jest domem dla 119 gatunków ryb.

9) Most Tower Bridge w Londynie został po raz pierwszy otwarty dla ruchu rzecznego w 1894 roku.

© 1999 - 2026 Przewodnik po Tamizie Ltd.